DLL Nedir?
DLL (Dynamic Link Library) yani dinamik link kütüphaneleri olarak isimlendirilen dosyalar Windows'un en önemli parçalarından birisidir. Bir DLL dosyası .exe gibi çalıştırılabilir bir programın icrası anında çağırabileceği fonksiyonları barındırmaktadır. 

Yani diğer bir değişle dll, programların dinamik olarak bağlantı kurabileceği fonksiyonların bir kütüphanesidir.

Bağlantılar statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılmaktadır:
1-) Statik bağlantılar icra sırasında değişmezler ve programınızın icrası sırasında kütüphane içindeki 
     fonksiyonlara erişim için gerekli tüm adres bilgileri icra edilebilir dosya derlendiği sırada 
     belirlenmiştir ve sabittir.

2-) Dinamik bağlantılar ise sadece gerektiği zaman kurulurlar. Eğer programınız ihtiyaç duyduğu bir 
     fonksiyonu kendi içinde bulamazsa o zaman Windows gerekli dll'i yükler ve içindeki fonksiyonları 
     programınızın emrine verir. Bu sırada Windows dll içindeki tüm fonksiyonların adreslerini çözümler 
     ve dinamik olarak programınız arasında bağlantı kurulmasını sağlar.

Örneğin Visual Basic içinde kullanılan tüm özel kontroller birer dll'dir. Tek farkı sadece Visual Basic tarafından işlenen mesajların kendine özgü işlem gerektirmesidir.

Neden DLL kullanılır?
Dll neden kullanmamız gerektiğini 4 ana başlık altında toplayabiliriz.

- C İcra anı (Run-Time) fonksiyonlarına erişim:

C İcra anı kütüphanesi Visual Basic programcılarına bahşedilmeyen bir çok yararlı fonksiyonları barındırır. Örneğin _dos_getdiskfree fonksiyonu diskteki mevcut boş alanı hesaplamak için kullanılmaktadır.

- Windows API'ye (Uygulama Programlama Arayüzü) Erişim:

Bazı Windows API fonksiyonları "Callback" özelliğine sahiptir. Yani bunu açıklamak gerekirse API çağrısının işlenmesi sırasında Windows'un o fonksiyonu rekürsif olarak yani tekrarlı olarak çağırması diyebiliriz. Buna örnek olarak "EnumTaskWindows" fonksiyonunu verebiliriz. Bu fonksiyon o anda icra edilen görevlerin sahiplendiği pencerelerin "handle" yani bir çeşit tanımlayıcısını geri döndürmede kullanılır diyebiliriz.

- Hız:

C, 0 ve 1 gibi doğal makine diline en yakın programlama dillerinden biridir. Bu programlarınızın eğer doğru olarak kodlanmış ise c dilinde en hızlı olarak çalışacağı anlamına gelmektedir. 

- Kullanılacağı zaman yüklenme:

Bir dll içindeki kod veya veri sadece gerektiği zaman belleğe alınır. Bu programların ihtiyaç duyduğu bellek miktarının düşük olmasını sağlamakla beraber yüklenme süresini azaltırlar.

Bir Dll'in Anatomisi
Her dll, çalıştırılabilir dosyalar tarafından kullanılabilmesi için içinde mutlaka bir LibMain fonksiyonu ve Windows Çıkış Prosedürü(WEP) bulundurması gerektirmektedir.

- LibMain:

Bir DLL yukarıda da belirtildiği gibi mutlaka LibMain fonksiyonu barındırması gerekir. LibMain fonksiyonu DLL'in yüklenmesini isteyen ilk program tarafından çağırılır ve aşağıdaki açıklanan parametreler bu fonksiyona aktarılır:

- HANDLE : DLL örneğinin handle değerini belirtir.
- WORD    : Kütüphane'nin veri segmentini belirtir.
- WORD    : Yığın boyutu
- LPSTR    : Komut satırı parametreleri

-WEP:

WEP(Windows Çıkış Prosedürü) bir dll'in bellekte artık görevi bittiğinde temizlenmesi işlemini gerçekleştirir. Windows işletim sistemlerinde her dll içinde bir tane WEP fonksiyonu gereklidir. Windows 3.1 için bu seçimliktir. Bir WEP fonksiyonu Visual C'de modül tanımlama dosyasında (.DEF) aşağıdaki gibi bulunmalıdır.

EXPORTS
WEP

- İhraç edilmiş Fonksiyonlar:

Bu fonksiyonlar sizin DLL içinden çağırmak istediğiniz fonksiyonlardır. Bunlar geriye doğru uyumluluk sağlamak için _export._export ile gösterilir. Ayrıca çağırmak istediğiniz tüm fonksiyonlar dll'inizin (.DEF) dosyası içinde listelenmiş olması gerekmektedir.

DLL Bellek Yönetimi Konuları
Geniş bellek modelinde C, statik veya global tüm değişkenleri (Bir fonksiyon dışında tanımlanmış) programın yığın boşluğunda saklar. Diğer değişkenleri de yığın(Stack) da saklar.
 
Küçük ve orta bellek modelinde ise tüm işaretçiler(Pointers) geçerli olarak near özelliğindedir. Bu veri segmenti (DS) kayıtçısına veya yığın segmenti (SS) kayıtçısına 16-bit ofset değerleriyle ulaşılacağını belirtir. Ne yazık ki derleyiciye bunun DS' ten mi yoksa SS' ten gelen bir ofset mi olduğunu anlatmak için bir yol yoktur. Birçok programda DS ve SS aynı segmenti işaret ettiği için bu bir problem olmaz. Bununla birlikte dll özel bir durumdur.

Bir DLL kendi veri segmentine sahiptir fakat yığınını çağıran program ile birlikte ortaklaşa kullanır. Bu DS ve SS'in aynı konuma işaret etmeyeceğini anlamına gelmektedir. Bu problemi çözmenin en kolay yolu DLL'i tüm değişkenlerin 32-bit değerleriyle referans verildiği geniş bellek modelini kullanmaktır.

Neden Bellek Dinamik olarak Tahsis edilir?
Belleği dinamik olarak tahsis etmek Windows'a özgü bir yöntemdir. Büyük boyutta veriyi bir dizi içinde deklare etmek hem programınızın 64k'lik yığınını hem de program veri segmentinin dolmasına neden olur ve bununla birlikte disk ve bellek boşluğu boşuna doldurulmuş olur. En iyisi ihtiyaç olduğu zaman belleği doldurmak ve işimiz bittiğinde de belleği boşaltmaktır.

Bellek Tahsisi
Windows'ta dinamik olarak lokal ve global olmak üzere iki şekilde bellek tahsis edebilirsiniz. Lokal bellek 64k ile sınırlandırılmıştır ve DLL' de lokal bellek dll'i çağıran program ile birlikte paylaştırılır. Global bellek Windows yüklendikten sonra geriye kalan mevcut bellektir.

Lokal bellek, LocalAlloc, LocalLock, LocalUnlock ve LocalFree fonksiyonları tarafından tahsis edilir ve yönetilir. Örneğin;

char* pzsBuffer;
....
pzsBuffer = (char*) LocalAlloc (LPTR, 20);
....

LocalFree (pzsBuffer); 

Lokal belleği tahsis etmek global belleği tahsis etmekten daha hızlıdır. Fakat lokal yığından bellek tahsisi 64k ile sınırlandırılmıştır ve DLL'i çağıran tüm programlar arasında paylaştırılmıştır. Lokal belleği küçük miktarda bellek blokları ihtiyaç olduğunda kullanmak en iyisidir. 

Global bellek, GlobalAlloc, GlobalLock, GlobalUnlock ve GlobalFree fonksiyonları tarafından tahsis edilir ve yönetilir. Örneğin;

HGLOBAL hglb;
char* pszBuffer;

hglb = GlobalAlloc (GHND, 2048);
// GHND belleği taşınabilir ve 2048 birim büyüklüğünde tahsis eder.

pszBuffer = GlobalLock (hglb);
....
GlobalUnlock (hglb);
GlobalFree (hglb);

GlobalAlloc fonksiyonu belleği 4K'nın katları şeklinde tahsis eder. Eğer DLL ile diğer programlar arasında tahsis edilmiş belleği paylaştırmak isterseniz o zaman GMEM_SHARED bayrağını, eğer DDE üzerinden belleği paylaştırmak isterseniz GMEM_DDESHARE bayrağını kullanarak tahsis etmeniz gerekir.

Statik değişkenlerde veri saklarken dikkatli olunması gereklidir. Eğer bir DLL içinde global veya statik değişkenlerde veri saklayacaksanız bu değişkenlerin DLL'i bir sonraki çağırışınızda değişmiş olabileceğini göz önünde bulundurmalısınız. Çünkü bu şekilde veri saklanması DLL'i kullanan tüm uygulamalara bu değişkenlerin açık olmasını sağlamaktadır. Bir DLL'i kaç uygulamanın kullandığı önemli değildir her zaman DLL'in bir örneği vardır.

Dosya Tanımlayıcı(Handle) Değerleri: 
Uygulamalar ve DLL'ler arasında dosya handle değerlerini paylaştırmak mümkün değildir. Yani her uygulama bir dosyayı bir dll kullanarak okumak isterse kendi dosya-handle tablosunu kullanmalı ve dosyayı özel olarak açmaları gerekmektedir.

Visual Basic içinden DLL çağırma:
Visual Basic'de DLL içindekiler de dahil olmak üzere çağırmak istediğiniz tüm fonksiyonlar önce deklare edilmesi gerekmektedir. Fonksiyonları bir formun veya modülün içinde deklare edebilirsiniz. Eğer bir fonksiyonu veya DLL prosedürünü form içinde tanımlarsanız bunlar sadece o Form içinden çağırılabilir. Bunların her yerden kullanılabilmesi yani 'Public' yapabilmek için herhangi bir modül içinde tanımlamanız gerekir. Örnek bir deklarasyon satırı aşağıda verilmiştir:

Declare Sub getdiskinfo Lib "c:\somepath\diskinfo.dll" (Byval mydrive As String, Byval myvolume As String, free As Long)

Yukarıda iki satır olarak görülen örneği Visual Basic içinde tek satır olarak yazmanız gerekmektedir. Fonksiyonu bir kez tanımladığınızda bu fonksiyonu normal Visual Basic fonksiyonu gibi kullanabilirsiniz.

DLL parametreleri:
DLL genel olarak C dilinde yazıldığı için DLL'ler Visual Basic dili tarafından desteklenmeyen bir çok parametreden birini alabilir. Bu yüzden DLL fonksiyonuna parametreleri aktarırken ona uygun veri yapısını bilmek gerekmektedir.

Argümanları Değerleri veya Referanslarıyla Aktarma:
Visual basic aksi belirtilmedikçe tüm argümanları 32 bitlik adres referansı ile aktarır. Bununla birlikte birçok DLL argümanları değerleri ile almak ister. Bunu argüman tanımının başında Byval kelimesini kullanarak gerçekleştirebilirsiniz. Aşağıdaki bölüm parametreleri Visual Basic'e göre nasıl dönüştüreceğinizi göstermektedir.

8-16 bit Nümerik Parametreleri (int, short, unsigned int, unsigned short, BOOL ve word) Integer olarak
32 bit Nümerik Parametreleri (long, unsigned long ve DWORD) Long olarak çevirebilirsiniz.
 

Nesne Handle değerleri:
Tüm handle değerleri ilişkili olduğu pencere ile tekil ve 16bit' dir. Ayrıca değeri ile aktarılırlar. Bu yüzden bu parametreleri Integer olarak aktarmanız gerekmektedir.

String'ler:
LPSTR ve LPBYTE veri yapılarına sahip stringleri parametre olarak aktarırken 
Byval parametre_adi As String olarak aktarın. DLL fonksiyonları Visual Basic stringlerini geri döndürememektedir. Ama bazen API fonksiyonlarını kullanıp LPSTR olarak Visual Basic String'ine aktarılabilir. Visual Basic stringlerini direkt olarak aktarmak için (param As String) kullanabilirsiniz.
Not: Visual Basic string'lerinin yapısı farklı olduğu için DLL için gerçekten gerekli olduğundan emin olmadıkça stringleri direkt olarak aktarmayın.

Structure'lar:
Eğer Visual Basic kullanıcı tanımlı yapı, DLL tarafından beklenen şekilde ise yapı, referansı ile aktarılabilir. 
Not: Structure'lar değerleri ile aktarılamaz.

Null Pointer'lar:
Eğer DLL bir Null pointer bekliyorsa o zaman onu (Byval parametre_adi As Any) olarak aktarabilirsiniz. Parametre değeri yerine &0 veya &0h kullanabilirsiniz.

DLL kullanırken karşılaşılan bazı problemler:

Sistem Kaynaklarının DLL Çağırdıktan Sonra Azalması:
Eğer DLL GDI nesnelerini kullanıyor ise DLL'in kullanımından sonra serbest bırakılması gerekmektedir. Örneğin Windows SDK (Software development Kit) kullanırken bir GDI nesnesi oluşturursanız (mesela CreateBrushIndirect) daha sonra kullanımı bitince DeleteObject kullanarak silmeniz gerekmektedir.

Bad DLL Calling Convention Hatası:
Bu hata genellikle Deklare satırında ByVal kelimesini hatalı şekilde kullanma veya hiç kullanmamak yüzünden meydana gelmektedir. Bu hata ayrıca yanlış parametreler aktarıldığında da meydana gelmektedir.
 

DLL yüklenmesi sırasındaki hata:
Bu hata bir dinamik link kütüphane prosedürü çağırdığınızda prosedürün tanımlandığı satırdaki dosyanın yüklenememesi yüzünden meydana gelmektedir. Microsoft Windows API fonksiyonlarından LoadLibrary fonksiyonunu kullanarak DLL'in neden yüklenmediği konusunda ayrıntılı bilgi elde edebilirsiniz.
 

Programlar:
DLLView for Windows 9x: Bu programla o anda hafızada çalışan veya yüklenmiş olan DLL'lerin listesini görebilirsiniz.